Aktualności
Mini-mózgi pomagają zrozumieć funkcjonowanie komórek nerwowych

Dzięki organoidom mózgowym można obserwować ludzkie neurony w warunkach laboratoryjnych, badać ich rozwój oraz to, jak nawiązują połączenia - o swoich pracach nad zaburzeniami neurorozwojowymi mówiła podczas seminarium w Instytucie Nenckiego PAN dr Femke de Vrij. Dr de Vrij to uznana w środowisku naukowym neurobiolożka z  Wydziału Psychiatrii Uniwersyteckiego Centrum Medycznego Erasmus MC w Rotterdamie.

Dr Femke de Vrij wystąpiła z wykładem poświęconym swoim najnowszym ustaleniom. Przy okazji zgodziła się również opowiedzieć nieco więcej o przewagach organoidów mózgowych, zwanych niekiedy „mini-mózgami” nad zwykłymi komórkami nerwowymi w kontekście badań.

- Do wytworzenia organoidów wykorzystujemy komórki ludzkiej krwi lub skóry. Cofamy je do wcześniejszego etapu rozwoju – proces ten nazywamy reprogramowaniem – tak, by stały się komórkami macierzystymi – mówiła dr de Vrij. Otrzymany w ten sposób materiał można przekształcać dowolnie, w takie komórki, jakie akurat są potrzebne.

- W naszym przypadku są to neurony, które samoorganizują się w struktury przypominające wczesne, rozwijające się mózgowie. Dzięki  temu możemy badać, w jaki sposób komórki te łączą się ze sobą i funkcjonują. Nie oznacza to jednak, że potrafią reagować na otoczenie lub wykonywać czynności, które mógłby wykonywać prawdziwy mózg – podkreślała holenderska badaczka. Według niej, zamiast terminu „mini-mózgi” lepsze jest określenie „organoidy mózgowe”, bo to, co powstaje na laboratoryjnym szkiełku, nie ma zdolności myślenia.

Na co dzień, dr Femke de Vrij pracuje w Rotterdamie, gdzie zajmuje się badaniem zaburzeń psychicznych. - Interesuje nas, co się dzieje podczas rozwoju mózgu pacjentów cierpiących np. na schizofrenię. Jesteśmy też zaangażowani w działalność Centrum Eksperckiego Encore zajmującego się zaburzeniami neurorozwojowymi, które koncentruje się na dzieciach z niepełnosprawnością intelektualną, często współwystępującą z padaczką. Zauważamy wiele podobieństw między tymi chorobami. Czasami są powiązane genetycznie – mówiła holenderska badaczka.

Oznacza to, że mutacje dziedziczone w rodzinie mogą w pewnym stopniu prowadzić do wystąpienia zaburzeń neurorozwojowych w dzieciństwie, a także do późniejszego rozwoju schizofrenii czy paranoi.

- Niedawno przeprowadziliśmy interesującą analizę rodziny, w której wiele oób chorowało na schizofrenię. Zbadaliśmy ją z dwóch perspektyw: sprawdzając genetykę, a następnie pobierając od nich komórki macierzyste, które przekształciliśmy w komórki mózgowe – opowiadała dr de Vrij.

W trakcie analiz DNA naukowcy odkryli gen, który prawdopodobnie odpowiadał za występowanie w tej rodzinie schizofrenii. Nie zaobserwowali jednak żadnych nieprawidłowości w neuronach.

- Zaczęliśmy się zastanawiać, dlaczego się tak dzieje. Przyjrzeliśmy się bliżej funkcji tego genu i okazało się, że odgrywa on istotną rolę w przypadku określonego rodzaju komórek mózgowych, nazywanych oligodendrocytami. Są to komórki istoty białej mózgu, odpowiedzialne między innymi za tworzenie osłonek izolujących włókna nerwowe. Problem polegał na tym, że w naszej hodowli ich nie było – zauważyła holenderska badaczka.

Kiedy naukowcom udało się wytworzyć również oligodendrocyty, odkryli różnice łączące odziedziczoną przez członków rodziny mutację DNA z nieprawidłowościami, jakie udało się potwierdzić na podstawie badań obrazowych mózgu. - Stąd wziął się pomysł na opracowanie „naszego” modelu organoidów mózgowych, ponieważ istnieje wiele ich rodzajów. Nasz został zaprojektowany z myślą o miniaturowym formacie i łatwej w użyciu płytce laboratoryjnej, dzięki której możemy jednocześnie hodować wiele takich obiektów – mówiła dr de Vrij. Można go wykorzystać m.in. do testowania potencjalnych metod leczenia lub wiarygodnego porównywania komórek, ponieważ w krótkim czasie da się wytworzyć wiele jego egzemplarzy.

- W ten sposób możemy wprowadzać do komórek niewielkie fragmenty RNA. To rodzaj terapii genetycznej, której celem jest próba wyeliminowania toksycznych białek. Tak możemy testować terapie nawet w przypadku bardzo rzadkich chorób. Nawet wtedy, gdy z daną mutacją genetyczną żyje tylko jedno dziecko – podkreślała dr de Vrij.

Anna Piotrowska

Anna Piotrowska kieruje działem prasowym Instytutu Nenckiego PAN, gdzie odpowiada za upowszechnianie informacji o działalności badawczej placówki. Od lat zajmuje się popularyzacją odkryć naukowych, łącząc zainteresowanie różnorodną tematyką z umiejętnością przystępnego opowiadania o znaczeniu nauki.
https://nencki.edu.pl/pl/laboratories/dzial-komunikacji-i-relacji-z-mediami/

 

Data
20 listopada 2026